بر اساس نشانه ها و آثار شناخته شده در شهر بناب ، قدمت تاريخ و تمدن اين شهر به شش هزار سال پيش مي رسد که به احتمال زياد اولين قوم آريائي اين محل را به جهت آب و هواي معتدل و بارندگي هاي ساليانه و زمين هاي مسطح و هموار و قرار گرفتن اراضي در دامنه هاي زيباي سهند و سواحل درياچه اروميه برگزيده باشند . وضعيت جغرافيائي منطقه و آثار به دست آمده از کاوش هاي محلي نيز با توصيفات شهر تاريخي شيز انطباق دارد . آثار به دست آمده از حفاري هاي قره تپه گزاوشت و قيزلار قلعه سي ( قلعه دختران ) که يکي از نود و سه تپه باستاني مي باشند و همچنين وجود سي و شش غار مربوط به يکديگر ( معماري صخره اي صور ) که نشانگر زندگي هاي دسته جمعي در دوران ماقبل تاريخ است . همچنين کشف آثار قديمي مانند ظروف سفالين ، فلزي و نشانه هاي تمدن شهري تا عمق چند متري زمين ، اين سابقه

طولاني را تائيد مي شهر بناب توسط تپه هاي متعددي احاطه شده است . از جمله قره کولوک ، تپه قبرستان قديمي محله مهرآباد ، تپه گزاوشت در محله گزوشت ، تپه قره چپق و تپه هاي سپيگان ، تپه آغاجاري ، تپه بابالار ، شيزگان تپه ، همچنين تپه هاي باستاني که مساجد زرگران ، مهرآباد و ميدان بر روي اين تپه ها قرار گرفته اند ، از دوره اسلامي تا شش هزار سال پيش قدمت دارند .

تخريب کامل در زمان حمله مغول امکان هر گونه تحقيق را در زمينه هنر و معماري اين منطقه در قبل و بعد از اسلام مشکل يا غير ممکن کرده است .

از سوي ديگر به دليل پايداري و غيرت مردم در مقابله آشتي ناپذير آنان با مغولان ، هيچ اصري از تمدن و آثار معماري رو بنائي قبل و بعد از اسلام تا عصر مغولان بر جاي نمانده و شهر به ويرانه تبديل شد . ( هنوز هم آثار ويرانه هاي دوران قبل از مغول ها در زير خاک نهفته است ) . اما يکباره در ابتداي دوره حکومت صفويان در اواسط قرن دهم در حدود بيست مسجد زيبا ، چندين گرمابه و بيش از چهل کاروانسراي اقامتي و تجارتي متعددي به مرور زمان در شهر احداث شده که اين امر حکايت از آباداني و رونق ناگهاني شهر پس از دوره مغول و به عبارتي بهتر بازسازي پس از جنگ است .

  وجود بناها و مساجد و آثار تاريخي متعددي که به يکباره پس از دوره هاي مغول شکل گرفته اند ( پس از اينکه اکثر بناها و ميراث تاريخي کهن شهر به دست مغول ها تخريب گرديدند ) نشانگر روحيه و وحدت و همدلي مردم اين منطقه است . به طوري که دکتر حبيبي معاونت محترم رياست جمهوري دوران قبل در اين مورد فرموده اند : با مشاهده آثار و بناهاي تاريخي ، به خصوص مساجد زيباي اين شهر ( بناب ) مي توان به روحيه تعاون و همکاري در مسائل سياسي ، اجتماعي و فرهنگي در اين شهر پي برد و من اميدوارم که اين طرز تفکر الگوئي شود براي ساير شهرها و ....

مساجد زيباي مهرآباد ، کبود ، زرگران ، اسماعيل بيک ، گزاوشت ، ميدان زواره ، جوينلر ، اشرفي در ديزج پروانه ، مسجد روستاي زاوشت و ... همچنين کاروانسراهاي مير غفور که داراي هشتاد منزل که در هر منزل لوستر يا چلچراغي با دوازده چراغ رنگي نفت سوز روشن بود و امروزه يک هتل زيبا را در ذهن تداعي مي نمايد ، به علاوه پل پنج چشمه ( خور خور چورپو ) و پل هاي ديگري که از بين رفته ا ند از يادگارهاي آن دوران محسوب مي گردند . وجود اين آثار و بناهاي تاريخي و مراکز تجاري و بازارهاي هفتگي مداوم نشان از بزرگي و عظمت و رونق اقتصادي و فرهنگي و ديني اين شهر است .

بنا به نوشته حمد الله مستوفي در کتاب نزهه القلوب ، زبان مردم بناب تا زمان مغول زبان پهلوي مقرب بوده است که خود مي تواند مورد تحقيق و بررسي قرار گيرد .

وجود کلمه مهر در ترکيب نام مکان ها مانند مهر آباد ، خوشه مهر ، کوته مهر ، قلعه مهر ، از طرفي نحوه خاص تلفظ کلمات در ميان مردم حکايت از فرهنگي اصيل و ديرينه دارد که در گوشه هاي مختلف زندگي مردم از جمله در مراسم سنتي و اصطلاحات کشاورزي آنها به چشم مي خورد . هنوز هم اسامي اکثر محله ها و مکان هاي اين شهر از دوره تمدني به صورت دست نخورده حفظ شده و مورد استفاده قرار مي گيرد مانند محله هاي : گزاوشت ، مهراباد ، سپيگان ، نهر ، قلعه مهر ، رودخانه آقا گل بري ، خرمن کوچه ، پشت قلعه ، تنگه کوچه ، عالي قاپو ، کوزه چيلر ، زرگران و ... و همچنين روستا هاي : زوارق ، راوشت ، خانه بري ، خوشه مهر ، کوته مهر ، سور ، توتاخانه و ... اشاره کرد .

وجود مراسم هاي متعدد تاريخي و باستاني در اين شهر حاکي از اين مطلب است که مردم داراي اعتقادات مذهبي قوي و قابل احترام هستند ، خصوصا تعدادي از مساجد ( زرگران ، مهرآباد ، گزاوشت و ... ) بر روي تپه هاي باستاني و تاريخي ساخته شده اند . از ويژگي هاي معماري در مساجد بناب ، ستون ها و سر ستون هاي چوبي و شبستان هاي آنهاست . اين ستون ها احتمالا ابتدا در مسجد قرمز واقع در کوي فردوس جنب دروازه محال ( گاودل ) در مسير جاده اصلي قديمي گاودل به تبريز و سپس در مسجد زرگران ساخته شد . سپس از مسجد کبود و اسماعيل بيک به تکامل رسيدند و در نهايت در مساجد مهرآباد و گزاوشت به اشکال بسيار زيبائي طراحي و اجرا شده اند .

نکته جالبي که مي توان درباره سر ستون هاي مساجد مهرآباد و گزاوشت ( دوره صفويه ) اشاره کرد ، رنگ آميزي و طراحي سر ستون هاست . بدين صورت که هر بيننده اي در نگاه اول وقتي سرستون هاي مساجد مهرآباد و گزاوشت را مي بيند ، اين تصور را در ذهن تداعي مي کند که رنگ آميزي و طراحي سرستون ها يکسان مي باشد وهيچ تفاوتي با هم ندارند . اما با کمي دقت اگر آنها را با همديگر مقايسه کنيم به تفاوت هاي زيادي در رنگ آميزي و طراحي آنها پي خواهيم برد و هيچ کدام از سرستون هاي مساجد همانند سرستون هاي ديگر رنگ آميزي نشده و صندوق شاه تير ها و تير چوبي ها و پرده هاي چوبي سقف نيز که با اشکال مختلف زيبا رنگ آميزي شده اند ، با همديگر متفاوت اند .

سرستون هاي چوبي مسجد اسماعيل بيک در داخل و خارج آن از اولين انواع آن است که حدود صد سال بعد از بناهاي چهل ستون و عالي قاپوي اصفهان به کمال خود رسيده اند . ذوق و استعداد فردي و فرهنگي و ايمان مردم اين منطقه در آثار به دست آمده از مساجد تاريخي و همچنين حجاري هاي بي نظير سنگ - قبرهاي مربوط به دوره اسلامي بعد و قبل از دوره مغول ها مشهود است .

آثار زيباي آجري در پل پنج چشمه در حمام حاج فتح الله ( حاجي بدلي ) امروزي و حمام مهرآباد و بيش از چهل و دو کاروانسراي اقامتي و تجارتي و بازار قديمي بناب در مسير جاده گاودل و جاده تبريز که اکثر آنها در سي سال اخير از بين رفته اند ، همگي حاکي از تمدن ، هنر و رونق اقتصادي و تجاري اين شهر است .

سراي ممقاني از آخرين آثار شناخته شده بعد از دوره صفويه بود که متاسفانه مدتي پيش تخريب و از بين رفت .

شهرستان بناب بار ديگر در زمان قاجاريه در حمله شيخ عبدالله دچار خسارات سنگيني شد ، اين حملات از طرف جاده قديمي محال گاودل و توسط شيخ عبدالله انجام پذيرفت که در نتيجه حصار دروازه جنوبي شهر کاملا ويران گشت اما به خاطر پايمردي و مقاومت شجاعانه که از طرف اهالي اين شهر و با رهبري شيخ قاضي به عمل آمد مهاجمان پس از تخريب قسمتي از شهر ياراي مقاومت نداشته و عقب نشيني کردند که هنوز هم نام اين محله در ميان مردم اين منطقه کرد کندي يا همان کرد گلدي ( کرد آمد ) است ، به زبان ترکي تلفظ مي کنند .

  با اين وجود علي رغم همه اين رخدادهاي تاريخي ، هنري راولينسون ( از جهانگردان انگليسي ) در سال 1252 ه . ق ضمن بازديد از بناب آن را يکي از زيباترين شهرهاي ايران ناميده است